مفهوم شناسی intelligence (اطلاعات)
اطلاع (intelligence) را بايد از اخبار (Information) تفكيك كرد. بر اين اساس، اخبار شامل هرگونه مطلب بدون ارزيابي است كه داراي قالبهاي مختلف و پراكنده ميباشد. اما اين اخبار را ميتوان پردازش نمود و تبديل به اطلاع كرد، گرچه هنوز ارزش اطلاعاتي آن هنوز مشخص نباشد. پس با اين عبارت اطلاع، اخبار پردازششده است. علاوه بر اين اطلاع را نتيجه جمعبندي، ارزيابي، تحليل، يكسانسازي و تفسير خبر واصله ميگويند. به عبارت ديگر آنچه را كه از موضوع ميدانيم و ميفهميم را، اطلاع ميگويند.همچنين گفته ميشود زمانيكه ارزيابي از منبع خبر بهعمل آيد و تقويم مقدماتي يا ارزيابي حوزه عملياتي از متن گزارش (خبر) صورت پذيرفت، چنين خبري را ممكن است خبر اطلاعاتي يا اطلاع محسوب داشت.درواقع ميتوان گفت وقتيكه يك خبر تبديل به اطلاع ميشود. قطعاً يك محصول و معلومات جديدي نسبت به خبر اوليه خواهد بود كه خود موضوعي براي تفسير بيشتر خواهد بود.
اطلاعات اساساً مفهومي مبهم، نارسا و غيردقيق است و از منظرهاي گوناگون و به اعتبارهاي متفاوت ميتواند تعريف شود. در يك نگرش عام اطلاعات را ميتوان به اعتبار سازماني (Organization)، فعاليت خاص (Activities) و يا به اعتبار پيكره ويژهاي از دانش، معرفت (Knowledge) و يا اخبار پرورش يافته تعريف نمود.
از منظر نخست، مفهوم اطلاعات به مصداقهاي ساختاري ـ نهادي رجوع ميدهد. آنچه با اين نوع برداشت متبادر به ذهن ميگردد، سازمانها و سرويسهايي هستند كه با هدف كسب، پرورش و توليد اطلاعات تأسيس يافتهاند. (سازمانها و سرويسهاي اطلاعاتي، Intelligence agency)
از نگاه دوم، اطلاعات به محصولي اطلاق ميشود كه از رهگذر جمعآوري، ارزيابي، تجزيه و تحليل، تركيب و تفسير اطلاعات خامي كه مربوط به يك يا چندين جنبه از ملل خارجي يا عرصههاي عملياتي كه بالفعل و يا بالقوه نيازمند طراحي هستند بهدست ميآيد. به بيان ديگر اطلاعات ميتواند به مثابه اخباري تعريف شود كه جمعآوري شده، سامانيافته و براي اهداف بازيگران يا تصميمسازان خاص تدقيق و تحليل شدهاند. از اين منظر اطلاعات هم ميتواند ناظر بر جمعآوري اطلاعات آشكار باشد و هم جمعآوري اطلاعات پنهان و طبقهبندي شده. آنچه در اين تعريف از اطلاعات مستتر است، مدار اطلاعاتي (Intelligence cycle)ميباشد.
با رويكرد سوم، اطلاعات صرفاً آن دسته از اخبار و دادهها اطلاق ميگردد كه طي برآيند تجزيه و تحليل و بررسي، پرورش يافته باشند. لذا به اين اعتبار اطلاعات را ميبايست از اطلاعات پرورش نيافته و يا خبر (Information) تفكيك كرد. از اين منظر ميتوان اطلاعات را به گونه موضوعي نيز تقسيم و طبقهبندي نمود : همچون اطلاعات استراتژيك، اطلاعات تاكتيكي، اطلاعات سياسي، اطلاعات اقتصادي، اطلاعات نظامي، اطلاعات تكنولوژيكي، اطلاعات جغرافيايي و غيره.
اطلاعات (Intelligence) را به اعتبار دسترسي آزاد يا غيرآزاد به منابع آن ميتوان به اطلاعات آشكار و اطلاعات پنهان تقسيم كرد. اطلاعات آشكار را آن دسته از اطلاعات و منابعي ميدانيم كه به لحاظ نظري در دسترس هر دانشمند و محققي قرار دارند. (رانسوم، 1375، ص 68)
امروزه و در پي انفجار اطلاعات، بر حجم اطلاعات آشكار افزوده شده است. نتيجه اين تحولات اهميت يافتن منابع آشكار در كسب اطلاعات مورد نياز ميباشد. برخي برآوردها حاكيست كه تقريباً 80 منابع اطلاعاتي، منابع غيرمحرمانه (اطلاعات و منابع آشكار) ميباشند.
ويژگيهاي اطلاعات آشكار را ميتوان در موارد زير شمارش كرد:
1- دسترسي سهل به اين اطلاعات.
2- حداقل هزينه مالي جهت دستيابي به اين نوع از اطلاعات.
3- حداقل خطر براي منابع جمعآوري اطلاعات (دولتها نه ميخواهند و نه ميتوانند جمعآوري اطلاعات آشكار را جرم تلقي كنند.)
4- تهديدي را متوجه حيات خصوصي افراد نميكند.
5- از حيث قابليت ارزيابي، ارزيابي آنها (از حيث صحت و سقم و احتمال فريب بودن) راحتتر از اطلاعات طبقهبندي شده است.
6- قسمت عمده نيازهاي سرويسهاي اطلاعاتي را برآورده ميسازند.
دولتها، گروهها و افراد بنابر مصالحي، افشاي برخي از دادههاي مربوط به خود را به صلاح ندانسته و از انتشار آنها جلوگيري ميكنند. اينگونه اطلاعات را اطلاعات پنهان ميناميم.
براي اينكه اطلاعات و اخباري را به صورت پنهان نگهداري كرد، علاوه بر قصد و نيت نگهدارنده به شرط ديگري نيز نياز است و آن توانايي نگهدارنده برحفظ و نگهداري از اطلاعات ميباشد. از اين رو جمع شدن دو عامل در كنار يكديگر باعث شكلگيري اطلاعات پنهان و دوام آن ميگردد :
1- قصد و اراده دارنده اطلاعات (يا توليدكننده آن) به پنهان نگهداشتن آن.
2- توانايي و قدرت نگهدارنده اطلاعات در پنهان نگهداشتن آن.
در يك جمعبندي كلي، ويژگيهاي اطلاعات پنهان را ميتوان در سياهه ذيل فهرست كرد :
1- دسترسي محدود به اين اطلاعات (دارندگان اين اطلاعات، آن را از ديگر كنشگران دريغ ميكنند)
2- هزينه فراوان مالي جهت دستيابي به اين نوع از اطلاعات.
3- مخاطره فراوان براي منابع جمعآوري (جمعآوري اين نوع اطلاعات اصولاً غيرقانوني بوده و مستلزم مجازات است).
4- به علت محدود بودن منابع رقيب براي ارزيابي اين نوع از اطلاعات، امكان ارزيابي (از حيث صحت و سقم و احتمال قريب بودن) سختتر و پيچيدهتر است.
5- اين نوع اطلاعات، اصولاً (ونه هميشه) از طريق منابع انساني جمعآوري ميگردند.
منابع
1- Dictionary of United States Military Terms for Joint Usage, Washington, D.C., Department of Anny, Navy, and Air Force, 1995.
2- Godson, Roy, May, Emest R., Schmitt, Gary, U.s. Intelligence at the Crossroads, Washington & London, Brassey s, 1995.
3- McCarthy, Shaun P., The Function of Intelligence in Crisis Management, U.S.A., Ashgate, 1998.
4- Watson, Bruce.w, & others, (Eds), United States Intelligence, An Encyclopedia, NewYork & London, Garland Publishing INC., 1990.
-----------------------------------------------------------------------------------
Strategic intelligence
اطلاعات استراتژيك (Strategic Intelligence) اطلاعاتي را گويند كه اساساً باعث شكلگيري سازوكارها و خطمشيها، و طرحهاي عمليات اطلاعاتي ـ نظامي در سطوح ملي و بينالمللي ميگردد (Watson, 1990, P538) به بيان ديگر اطلاعات استراتژيك به اطلاعات تجزيه و تحليل شده، تركيبيافته، و تفسيرشدهاي اطلاق ميگردد كه براي توسعه و پيشرفت مقاصد و سياستهاي امنيت ملي و طرحهاي مربوط به آنان مورد نياز است.
گاه اطلاعات استراتژيك نيز به معناي سازماني ـ نهادي آن مورد بحث واقع ميشود. در چنين رويكردي اطلاعات استراتژيك دلالت بر آنگونه سازمانها و ارگانهايي دارد كه وظيفه جمعآوري، توليد و حفاظت اطلاعات نظامي ـ امنيتي را برعهده دارند. (Laqueur, 1985, P19)
در برخي متون، اطلاعات استراتژيك چنين تعريف شده است : اطلاعات استراتژيكي عبارت از اطلاعاتي است كه در مورد اوضاع و احوال كشورهاي خارجي و مناطقي كه از لحاظ كشور خودي حايز اهميت است تا حدودي كه بستگي به سياست خارجي و امنيت و دفاع ملي دارد بايد كسب شود. اطلاعات استراتژيكي اولين قسمت از اطلاعات نظامي بوده و مربوط به مقدورات، آسيبپذيري و نحوه احتمالي عمليات كشورهاي خارجي است.
اهداف اطلاعات استراتژيك را ميتوان در دو هدف عمدهي ذيل خلاصه كرد :
1- سنجش نيرو و قدرت كشورها (مقدورات يا امكانات كشورها)
2- كشف مقاصد كشورها
منابع
1- كالينز، جان ام، استراتژي بزرگ (اصول و رويهها)، ترجمه كورش بايندر، تهران، دفتر مطالعات سياسي و بينالمللي، 1370.
2- Becet, Henry S.A., The Dictionary of Spionage, USA, Sunshine Enterprise Limited, 1986.
3- Boxeman, Adda B., Strategic Intelligence & Statecraft, Washington, New York, London: Brassey s (us), Inc., 1992.
4- Laqueur, Walter, A World of Secrets : The Uses and Limits of Intelligence, New York, Basic Books, INC., Publishers, 1985.
Watson, Bruce.w, & others, (Eds), United States Intelligence, An Encyclopedia, NewYork & London, Garland Publishing INC., 1990
-----------------------------------------------------------------------------------
Tactical Intelligence
اطلاعاتي كه كاركردش در جهت فعاليتهاي روزانه يك حريف، بهويژه در زمينه نظامي سمتدهي شده است را اطلاعات تاكتيكي (Tactical Intelligence) نامند. اطلاعات تاكتيكي همچنين به فعاليتهايي اطلاق ميشود كه خارج از مدار برنامه اطلاعات ملي در عرصه خارجي صورت ميگيرد و داراي مختصات كلي زير است : (Wilson, 1996, P 178)
1- عمدتاً چهره نظامي و عملياتي دارد و كنش يك فرمانده نظامي را زماني كه به اطلاعات حساسي راجع به اقدامات احتمالي حريف خارجي دست مييابد سمتدهي كرده و مشخص ميسازد.
2- انعكاسي است از كار ويژه جامعه اطلاعاتي نظامهايي كه مأموريت اوليه آنان حمايت از نيروهاي عملياتي است.
3- بر تربيت پرسنل براي وظايف اطلاعاتي دلالت دارد.
4- در فراهم آوردن بستري براي طراحي يك طرح جانشين اطلاعاتي كاربرد وسيع دلالت دارد.
5- بر تحقيق و با توسعه اطلاعات و يا استعدادها و ظرفيتهاي وابسته دلالت ميكند.
از منظري ديگر، اطلاعات تاكتيكي به آن دسته اطلاعات خارجي اطلاق ميگردد كه توسط ارگان نظامي و با هدف پاسخ به نيازهاي عمليايت در عرصه فرماندهي نظامي جمعآوري ميگردد. يكي از اوليهترين كاركردهاي اينگونه اطلاعات تأمين آمادگي نيروهاي عمليايت براي انجام عمليات جنگي است.
اطلاعات تاكتيكي آنگونه كه توسط كميته چرچ (Ghurch Committee) تعريف شده است، اطلاعاتي است كه نقشهها، برنامهها و عملياتهاي نظامي را در سطح واحد نظامي حمايت ميكند. (Watson, 1990, P551) اطلاعات تاكتيكي همچون دلالت بر اطلاعاتي ميكند كه براي طراحي عملياتهاي تاكتيكي بدان نيازمنديم. (Ibid, P 552)
چنانچه اساساً در يك تعريف كلي تاكتيك را عبارت از جزئيات روشهايي كه براي اجراي طرحهاي استراتژيكي مورد استفاده قرار ميگيرند، بدانيم و تاكتيكهاي نظامي را چگونگي استفاده از واحدهاي نظامي در رزم، و ترتيب آرايش و حركات اين واحدها نسبت به يكديگر يا نسبت به دشمن تصوير كنيم (كالينز، 1370، ص 481)، ميتوان اطلاعات تاكتيكي را به هر نوع اطلاعاتي ارجاع داد كه يك مشخصكنندهي خط مشي يا فرمانده نظامي را در ترسيم راهبردها ياري ميرساند.
در تعريفي ديگر اطلاعات تاكتيكي به مجموعه اطلاعاتي اطلاق شده كه در حين عمليات جنگي جهت واحدهايي كه داخل در نبرد ميباشند تهيه و آنان را از مقدورات و تصميمات نيروي مسلح دشمن مطلع ميگرداند.
در تعدادي از متون كلاسيك نظامي، اصطلاح اطلاعات تاكتيكي مترادف با تركيب اطلاعات رزمي بهكار رفته است. اطلاعات تاكتيكي و اطلاعات استراتژيك به اعتبار دامنه و عرصه، زاويه نگرش، و سطح كاربرد از يكديگر متمايز هستند.
اطلاعات رزمي (Tactical Millitary Intelligence) يا اطلاعات تاكتيكي نظامي، بخشي از اطلاعات نظامي است و در مقابل اطلاعات استراتژيك نظامي قرار ميگيرد. اين اطلاعات عبارت از دانستنيهايي است در مورد جو، زمين و دشمن در يك منطقه عملياتي كه در طرحريزيها و هدايت عمليات تاكتيكي مورد استفاده فرماندهان نظامي و ستاد آنها قرار ميگيرد.
اين اطلاعات معلوماتي دربارهي حريف و نوع عمليات آن را در اختيار ميگذارد و همچنين از منطقه عمليات و مقدورات حريف بحث كرده و اثرات آن را بر عمليات و مانورهاي نيروهاي خودي روشن مينمايد. اين اطلاعات اساس اتخاذ تصميم فرماندهان ميباشد.
اگرچه در ابتداي عمليات، اطلاعات استراتژيك منبع اصلي اطلاعات رزمي باشد، با اين وصف جهت ادامه عمليات نظامي و به قصد انطباق با تحولات متفقه در صحنه نبرد نقش اصلي را متوجه اطلاعات رزمي ميدانيم، به همين دليل (و با توجه به تغيير بر تحولات مداوم در صحنه نبرد) اطلاعات رزمي، حساسيت وافري به عامل زمان دارد. اين اطلاعات در اكثر موارد به صورت لحظه به لحظه دريافت ميگردند و نتيجه جمعآوري، ارزيابي و تجزيه و تحليل سريع اخبار جمعآوري شده از منطقه عمليات ميباشند.
اطلاعات رزمي مربوط به وضعيت تاكتيكي محلي و خصوصاً جو و زمين و دشمن ميباشد و شامل دو هدف اصلي است :
1- به حداقل رسانيدن كليه شكها و ترديدها درباره جو زمين و دشمن.
2- اجراي اقدامات ضد اطلاعاتي (و حفاظتي) جهت تأمين عوامل فرماندهي و خنثي كردن تلاش و فعاليتهاي دشمن
اطلاعات رزمي شامل موارد زير است:
1- اطلاعات مربوط به دشمن، شامل اطلاعات تركيب نيرو و نحوه گسترش نيروهاي حريف در منطقه.
2- اطلاعات مربوط به منطقه عملياتي شامل، اطلاعات مربوط به آب و هوا و اطلاعات مربوط به زمين. اطلاعات مربوط به آب و هوا شامل وضعيت جوي منطقه، سردي و گرمي، خشكي و رطوبت، باد و باران و ديگر عوامل مؤثر در آب و هواي منطقه عملياتي ميباشد. اطلاعات مربوط به زمين نيز شامل راههاي نفوذي، امكانات مربوط به ديد و تير، اختفاء و پوشش، مواضع نقاط حساس و راههايي كه به نقاط حياتي و حساس ختم ميگردد، ميباشد.
اطلاعات نظامي (Millitary Intelligence) را عبارت از جمعآوري، پرورش اخبار بهدست آمده و دانستنيهايي ميدانند كه مربوط به يك دشمن احتمالي يا حقيقي و منطقه عمليات است. همچنين اطلاعات نظامي را مجموعه اخباري (Information) دانستهاند كه با نحوه استقرار نيروهاي نظامي كشور بيگانه، به قصد هدايت نيروهاي نظامي خودي در زمان صلح، سروكار دارد، (Shuisky, 1993, P 60) اين اطلاعات به علاوه به قصد اداره عمليات نظامي عليه نيروهاي نظامي بيگانه در زمان جنگ نيز تحصيل ميگردد. (Ibid) در اين راستا كليه تواناييها و مقدورات دفاعي و هجومي نيروهاي نظامي بيگانه (اعم از دشمنان بالقوه و ديگر دولتهاي ملي) تجزيه و تحليل گرديده، ارزيابي شده و تفسير ميگردد تا در اختيار مقامات ارشد سياسي و نظامي قرار گيرد.
صاحبنظران اطلاعات نظامي را شامل موارد ذيل دانستهاند :
1- اطلاعات نظامي استراتژيك
2- اطلاعات نظامي تاكتيكي (اطلاعات رزمي).
برخي از مصاديق اطلاعات نظامي را ميتوان به شرح زير برشمرد :
1- تاكتيك واحدهاي نظامي و ارتش حريف.
2- آموزش آنها.
3- ذهنيت و تصورات آنها درباره جنگهاي احتمالي آينده.
4- استراتژي آنها دربارهي جنگهاي احتمالي آينده. (Shuisky, 1993, P 60)
منابع كسب اطلاعات نظامي شامل موارد زير است :
1- منابع آشكار (ازطريق اقدام به جمعآوري آشكار و جمعآوري رسمي).
2- مراقبت. نظارت بر نيروهاي نظامي حريف ازطريق مستقيم و جمعآوري فني (بهويژه جمعآوري الكترونيك. اخبار مربوط به آرايش نيروهاي حريف و نحوهي گسترش آنها از اين طريق قابل اكتساب است).
3- منابع انساني (اقدام به كسب اطلاعات موردنياز درمورد طرحهاي نظامي حريف ازطريق آن دسته از عوامل انساني كه به اين اخبار و اطلاعات دسترسي دارند).
-----------------------------------------------------------------------------------
اطلاعات هشدار دهنده
هر سرويس اطلاعاتي درايت آگاهي و خردمندي خود را ازطريق ارايه هشدارهاي كيفي نشان ميدهد. هشدارها آن دسته از علائم و نشانههايي هستند كه حكايت از بروز رويداد يا پديدهاي در آينده دارند و هشداردهي اعلام و ابراز علائم نشانههاي بروز يك واقعه از سوي دستگاه اطلاعاتي به مراجع ذيربط ميباشد. به اين ترتيب ميتوان گفت اطلاعات هشداردهنده آن دسته از دادههاي ارزيابي شده است كه نشان دهنده ميزان احتمال وقوع و كيفيات تحقق رويدادهاي ناخواسته در آينده مشخص ميباشد. اين گونه اطلاعات ماهيتاً خصلت اخطاري و هشدار دهندگي داشته و مصرفكنندگان يا سياستگذاران را در يك زمينه خاص حساس ميسازد.
اطلاعات هشداردهنده بايستي دقيق، به موقع بوده و مشتمل بر اطلاعات تاكتيكي يا استراتژيك ميباشد. سرويسهاي اطلاعاتي به طور سنتي با مشكل عدم توجه جدي مراجع تصميمگيرنده به اخطارها روبهرو هستند و به اين سبب بايستي با افزايش دقت و اطمينان در ارايه هشدارها و نيز بهرهگيري از وسايل نشر الكترونيكي در ارتقاء اطلاعات هشداردهنده بكوشند.
اطلاعات هشداردهنده در تمامي مراحل بررسي اطلاعاتي اعم از توصيف و برآورد، تجزيه و تحليل و پيشبيني قابل تنظيم و ارسال ميباشد.
کارشناس علوم سیاسی